POWIAT MAKOWSKI
Wymagane jest uaktualnienie wtyczki Flash Player.
Wymagane jest uaktualnienie wtyczki Flash Player.
Znajdujesz się w: Strona główna / Historia Powiatu Makowskiego / Średniowiecze / Narodziny Czerwonki
30 marca 2017
poprzedni miesiąc następny miesiąc
pn wt śr czw pt so nd
    1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 31    
imieniny
Amelii, Dobromira, Leonarda
  

Narodziny Czerwonki

 
Narodziny Czerwonki i okolicznych osad
Rok 1402 był ważnym punktem w historii także mojej rodzinnej miejscowości. Rocznica ta skłoniła mnie do przedstawienia początków mojej małej ojczyzny – Czerwonki.
Miejscowość Czerwonka została wymieniona po raz pierwszy w dokumencie erekcyjnym parafii Szelków z 1402 roku jako jedna z wiosek wchodzących w jej skład. Od tego czasu nazwa ta występuje w różnych źródłach archiwalnych. Nazwa Czerwonka pojawiła się także w lustracji województwa mazowieckiego w części dotyczącej  starostwa różańskiego i następnie makowskiego jako wieś panów Golińskich 1.
Jak wyglądało wtedy środowisko naturalne tych okolic? Materiałów na ten temat zachowało się niewiele i dotyczą zazwyczaj większego obszaru. Można jednak odtworzyć warunki życia miejscowej społeczności i lokalnego środowiska na podstawie źródeł i opracowań dotyczących okolicznych terenów.
W przeszłości teren, w którym powstała Czerwonka, nazywano Ziemią Makowsko-Różańską. Pod względem przynależności kościelnej wchodziła w skład Diecezji Płockiej. Teren ten stanowił południowo-zachodnią granicę sandrów i nieurodzajnych wydm, porośniętych przerzedzoną puszczą i zakrzaczeniami. Tutaj właśnie  pomiędzy rzeczką Róż (na północy) oraz dolnym odcinkiem Orzyca (na zachodzie) w wielkim zakolu Narwi na pograniczu Równiny Kurpiowskiej została założona w1675 roku Parafia Czerwonka. Teren ten jeszcze dzisiaj jest dość lesisty, a 500 lat temu lasu było tutaj znacznie więcej. Jak podaje A. Wolff  w 1479 roku na północ od Makowa aż do Krzyżewa wzdłuż rzeki Orzyc rozciągał się wielki las zwany Różanica. Nazwa tego lasu kojarzy się niewątpliwie z nazwą rzeczki Różanica, co pozwala przypuszczać, że musiał on dawniej sięgać dalej na wschód, aż do jej źródeł  na terenie wsi Cieciórki (niegdyś Cieciorki). Materiały źródłowe podają informacje o wielkim lesie zwanym niegdyś Rzewień, rozciągającym się na wschód od dolnego Orzyca. Do dzisiaj na tym terenie znajdziemy wiele uroczysk leśnych ze starodrzewem np. słynne miejsce kultu, tzw. Święta Rozalia otoczona wiekowymi dębami w sąsiedniej parafii Szelków. Tutaj znajdowały się wielkie połacie leśne jak choćby Wąski Las oddzielający Szelków od Czerwonki.
We wspomnianej lustracji z 1565 roku przy opisie wsi Perzanow (Perzanowo) czytamy „bór ku tej wsi jest dobry, którego jest wzdłuż mila wielka, a wszerz półmile, ma w sobie drzewo rozliczne i ku budowaniu godne”. Można się domyślać, że opis ten dotyczy właśnie Wąskiego Lasu, który wcześniej stanowił fragment większej pierwotnej puszczy. Wiadomo, że w 1426 roku książę Janusz I nadał 40 włók lasu Rzewień, przyłączając je do Magnuszewa. Las ten musiał sięgać aż nad Narew. Dzisiaj zapewne pozostałością po tym lesie jest nazwa miejscowości Rzewnie, gdzie znajduje się siedziba sąsiedniej parafii, w której skład wchodzi miejscowość Słojki, niegdyś zwana Słowiki i zaliczana wtedy do parafii Czerwonka.
Jak podaje A. Wolf, o lasach między Makowem a Różanem nie znalazł wzmianek w aktach z tych czasów, co jest oczywiście rzeczą przypadku. W istocie  ten teren stanowiący serce powstającej parafii Czerwonka był w większości porośnięty lasem, co potwierdzają późniejsze lustracje starostw  różańskiego i makowskiego, np. ta z 1565 roku. Ze względu na wysokie wododziałowe stanowiska i w większości słabe gleby, drzewostan tych borów nie należał do szlachetnych i pomijano je często w opisach. Taka sytuacja występuje także obecnie i ani miejscowe bory sosnowe, ani też pola uprawne ze względu na niską produktywność nie stanowią przedmiotu szczególnego zainteresowania gospodarczego.
Jednakże tak wielka powierzchnia  lasów, która tylko częściowo znalazła odbicie w zachowanych źródłach, musiała zachęcać miejscową ludność pobliskich osiedli do wykorzystywania ich do polowań i innych zajęć leśnych. O takich zajęciach zachowały się przeróżne zapisy dotyczące choćby dziedzica z pobliskiego Budzyna, który w 1523 roku dostarczył plebanowi z Karniewa połowę jelenia, dwie sarny i połowę dzika, za co został zwolniony z długu za sukno i miał otrzymać dodatkową zapłatę – pół kopy groszy. Zapiski o łowach lub kłusownictwie w tym rejonie można z łatwością wyśledzić w materiałach archiwalnych zgromadzonych w Archiwum Głównym Akt Dawnych lub materiałach z Archiwum Diecezji Płockiej. Na ich podstawie można przypuszczać, że tutejsi mieszkańcy byli zamiłowanymi myśliwymi. Innym zajęciem, którym często trudnili się miejscowi osadnicy było bartnictwo.
Z obfitością lasów łączyła się zazwyczaj obfitość wód. Wiele dawnych strumieni, jeziorek i błot wyschło, wiele zatraciło swe nazwy, ale niektóre zachowały się w nazwach miejscowości lub dają się zlokalizować w inny sposób. Na południowych rubieżach dawnego terytorium parafii czerwonkowskiej w zapisie z  1426 roku wymienia się rzeczkę Łasę, która płynęła koło dzisiejszych wsi Łaś, Słojki, Rzewnie. Tereny te po uprzednim zmeliorowaniu stały się najpierw miejscem pozyskiwania torfu, a następnie obecnie obfitymi w karmę dla bydła  łąkami jako obszar źródliskowy współczesnej rzeczki Sikorka. Takich łąk i pastwisk pośród roztaczających się wszędzie lasów było tutaj wiele i stanowiły podstawę rozwoju gospodarki hodowlanej przy jednoczesnym powolnym karczowaniu lasów.
Podobny teren roztaczał się na północ od Czerwonki. Koło Makowa Mazowieckiego uchodziła z lewego brzegu do Orzyca rzeczka Makowica, której nazwa przechowała się w nazwie leżącej nad nią wsi. ¬ródła tej rzeczki zapewne musiały znajdować się tak jak obecnie na terenie  Ciemniewa i Janopola w naszej parafii.
Według A. Wolffa  dziedzice z Miłów w latach 1414-1425 otrzymali od Księcia Janusza I nadanie nad Różanicą i rzeczkami zwanymi Korzkiewki i Kownaciska leżącymi blisko folwarku książęcego w Różanie i sięgającymi granic Ponikwi, raczej po lewej stornie rzeki. Ten teren jest natomiast położony na wschód od Czerwonki i potwierdza kolonizację tutejszych okolic ze strony dolin małych rzeczek i strug – dopływów Narwi i Orzyca.
Nie udało mi się jednak odnaleźć zapisów dotyczących dóbr Aleksandra Błędostowskiego dziedzica, który ufundował w 1672 roku kościół parafialny  w Czerwonce nad rzeczką, która wg A. Wolffa nosiła taką samą nazwę. Jak można wywnioskować ze starych map miejscowość została tak nazwana prawdopodobnie od nazwy małej strugi mającej tutaj swoje źródła. Do dzisiaj istnieją stawy, które były najprawdopodobniej miejscami kolejnych źródeł tej niepozornej strugi. Trzeba tu wymienić Staw Szlachecki, zasypany obecnie Staw Plebański koło obecnej Remizy Strażackiej i „błotko” za drogą graniczną z Dąbrówką. Nie wolno w tym miejscu zapomnieć o tym, że podobne strugi miały swoje źródła na terenie Sewerynowa oraz Czerwonki Szlacheckiej, w okolicach Perzanowa i w Perzanowie w okolicach Tłuszcza. Wszystkie te cieki wodne uchodzą na terenie Wąskiego Lasu i Tłuszcza do wspomnianej strugi Czerwonka i prowadzą swoje wody do Daniłowa i Rostek, uchodząc do Orzyca  w rejonie Szelkowa. Wszystkie te miejscowości, jak wykaże historia, będzie łączyło wiele wspólnych  wydarzeń, a nie tylko już dawno zapomniana  i nietypowa nazwa rzeczki Czerwonka.
Skąd ta nazwa trudno dociec, w źródłach nic na ten temat nie znalazłem. Może nazwa ta pochodzi od czerwonawego zabarwienia, jakiego wody tej strugi nabierają jesienią od silnie butwiejących olszowych liści nagromadzonych o tej porze roku. A może jednak jest to pamiątka po „zarazie” jaka nawiedzała te ziemie. Jak pisze A. Wolff wiadomo, że w 1515 r. grasowała zaraza w Ciepielewie, która objęła zarówno północna, jak i południowa część ziemi makowsko-różańskiej. Czy to aby nie była czerwonka – ostra choroba zakaźna wywoływana przez bakterie przenoszone głównie za pomocą wody, tego się już nie dowiemy. Mając na uwadze szesnastowieczne i wcześniejsze warunki higieny chłopów i fakt, że rzeczka uchodziła do Orzyca gdzieś koło Szelkowa, Smrocka czy też Ciepielewa, teza ta staje się prawdopodobna. Nie wyjaśnia tego przekonywająco także Respond. 
Prawdopodobnie bagnem była Masłowa Biel, wspomniana przy omawianiu lasu Rzewień. Słowo „biel” było bowiem jednym z terminów oznaczających bagno. Ze znanych dzisiaj bagien albo „błotek” – jak nazywa je miejscowa ludność, znalazłem w terenie trzy, tj. Muchówka koło Sojów, Biel w Dąbrówce Kolonii, Błotko w Czerwonce Nowinach. Jak wynika z przekazów ustnych są to miejsca związane z wieloma nieprawdopodobnymi legendami ludowymi. O Muchówce mówiło się, że przed laty stał tam kościół, który rzekomo niegdyś miał się zapaść pod ziemię, natomiast w wielu takich miejscach podobno jeszcze po II wojnie światowej widywano tzw. „świetliki” czy inaczej zwane „kugusy”2. Powszechnie znane są opowieści o utopionym bydle, które  miało wypływać aż na Smrocku, tam, gdzie ujście rzeczki Czerwonka. Te opowieści przekazywane z pokolenia na pokolenie stały się istotnym elementem miejscowych legend.
 Cały obszar źródliskowy rzeki Różanica, aż po Soje był torfowiskiem silnie zabagnionym, ale obecnie, kiedy wody gruntowe znacznie obniżyły się, trudno to sobie wyobrazić. Natomiast każda dolinka, w której płynie jakakolwiek struga jest zabagniona, porośnięta lasem olszowym nazywanym tutaj „olszyny” i trudna do przebycia, co oznacza, że w przeszłości mogła stanowić barierę komunikacyjną. Dlatego miejscowa ludność od niepamiętnych czasów budowała w takim terenie prymitywne groble utwardzane wyrąbanymi na miejscu pniami drzew. Służyły one najczęściej do przepędzania bydła na łąki znajdujące się za tzw. „olszynami”. Tereny te nazywane były najczęściej Zagroblem i często były wraz z przyległym olszowym lasem użytkowane wspólnie jako serwituty, które przetrwały do dzisiaj w formie wspólnot wiejskich. Przykładem tego są przetrwałe do dziś grunta wspólnoty wiejskiej w Czerwonce Włościańskiej, zwane Paśnikami i przyległy obszar lasu wraz z tzw. Zapieckiem i Zagroblem oraz tzw. Wygon z Piaskami, gdzie przetrwało do dzisiaj imponujące zbiorowisko ponad stuletnich jałowców. Podobne sytuacje dotyczą wielu okolicznych miejscowości, jako relikty dawnych serwitutów.
Doliny takich niepozornych małych rzeczek w połączeniu z zalesionym lub zakrzaczonym terenem mogły być poważnymi w przeszłości przeszkodami w wytyczaniu wielu traktów drogowych. Przez Ziemię Makowsko-Różańską przebiegało generalnie wiele dróg, ale teren tej parafii przecinała tylko jedna, która łączyła Maków z Różanem. Jak pisze A. Wolff o gościńcu łączącym te dwa miasta, jest wiadomość z 1417 r., kiedy przebiegał on koło wsi Różanica (późniejszego Załuża) dzisiaj Załuzia sąsiadującego z Perzanowem. Również słynny w przeszłości Sieluń miał bezpośrednie połączenie z Makowem gościńcem przez Zawady na obrzeżach naszej parafii. Najważniejszy od dawna był jednak trakt makowsko-różański ze względu na znaną już w XI w. przeprawę w Makowie, z której pobierano opłaty na rzecz księcia, który przekazywał je wówczas na klasztor w Mogilnie. Dalej droga ta wiodła do Ciechanowa, Nasielska i Pułtuska zaś na wschód przez Różan i Sieluń do Ostrołęki. Przy czym wiadomo, że w 1428 i w 1457 r. funkcjonował przewóz przez Narew w Różanie, a pierwszy most był wybudowany przed 1495 r., co otwierało drogę na Litwę.
Tereny ziemi makowsko-różańskiej, jak podaje A. Wolff, były zasiedlane już w bardzo odległych czasach o czym świadczą wspomniane w literaturze grodziska. Najbliżej Czerwonki znajdować się miało grodzisko we wsi Ponikiew Grodzisko, lecz wszystkie wymienione znajdowały się w północno-wschodniej części wspomnianej ziemi. Jak można przypuszczać dolina Różanicy, jak też dolina Orzyca były strefami buforowymi starego osadnictwa, a między nimi istniał długo teren nie zagospodarowany, gdzie osadnictwo rozpoczęło się dużo później. Stąd biała plama w źródłach pisanych o tym terenie aż do 1402 r., kiedy to nazwa miejscowości Czerwonka pojawia się po raz pierwszy w dokumencie erekcyjnym parafii szelkowskiej uposażonej przez biskupa Jakuba z Korzkwi.
Tezę o opóźnionym osadnictwie na interesującym nas terenie potwierdzają  znane nadania książęce z okresu 1414-1425 r. Książe Janusz I nadał wtedy dwu rycerzom 10 włók blisko książęcego folwarku różańskiego, a nie przyłączył  tej ziemi do swoich włości. Można stąd wnioskować, że ziemi wolnej dalej na zachód było więcej, aż po dolinę Orzyca. Natomiast wcześniejsze informacje mamy o nadaniach w południowo-zachodnich obszarach Ziemi Makowsko-Różańskiej. Mianowicie z 1247r. pochodzi potwierdzenie nadania folwarku Szelków biskupowi płockiemu przez Bolesława I, księcia mazowieckiego.
Jak widać dobra kościelne sąsiadowały tutaj z rycerskimi (szlacheckimi) przy czym zagospodarowanie nowych terenów odbywało się tutaj z dwóch kierunków, tj. od zachodu z doliny Orzyca i od wschodu z doliny Narwi i jej lokalnych dopływów Różu i Różanicy. Natomiast obszar wododziałowy pomiędzy tymi rzekami porośnięty lasami i zakrzaczeniami był zasiedlany i zagospodarowywany  najpóźniej w tych stronach. Potwierdza to analiza mapy z 1770 roku „Polonia” K. De Perthees’a, a także późniejszej topograficznej Karty Królestwa Polskiego z 1839 roku.  W takich warunkach terenowych  zakładali pierwsze osady nasi przodkowie i takie były początki mojej rodzinnej miejscowości Czerwonki. 
Dariusz Krupiński
Publiczna Szkoła Podstawowa w Czerwonce
1. I. Gieysztorowa, A. Żaboklicka, Lustracja województwa mazowieckiego 1565, cz. II, Warszawa 1968, s. 135.
2. Inaczej zjawa - w języku miejscowej ludności.
INTERmedi@


Zadaj pytanie Staroście
Powiat w obiektywie
Spacer wirtualny
Foto Galeria
Mapa dojazdu
Baza firm
Gospodarstwa Agroturystyczne
Portal Samorządowy
Fundacja Kocham Maków
Powiat Makowski, ul. Rynek 1, 06-200 Maków Mazowiecki, pow. makowski, woj. mazowieckie
tel.: 29 717-36-60, fax: 29 717-36-64, email: starostwo@powiat-makowski.pl , http://www.powiat-makowski.pl
NIP: 757-14-52-124, Regon: 550668841
Poprawny HTML 4.01 Transitional Poprawny arkusz CSS Poprawne kodowanie UTF-8 Strona zgodna z WCAG 2.0 AA
projekt i hosting: INTERmedi@
zarządzane przez: CMS - SPI
Niniejszy serwis internetowy stosuje pliki cookies (tzw. ciasteczka). Informacja na temat celu ich przechowywania i sposobu zarządzania znajduje się w Polityce prywatności.
Jeżeli nie wyrażasz zgody na zapisywanie informacji zawartych w plikach cookies - zmień ustawienia swojej przeglądarki.
x